Қарағанды облысының Шет ауданындағы «Шолақ еспе» жылқы зауытында отандық табынды жылқы шаруашылығын дамытуға арналған ауқымды ғылыми-практикалық семинар өтті. Зауыт директоры Мұрат Қожамбердин ұйымдастырған бұл ауқымды іс-шарада қазақы жылқының асыл тұқымдық қасиеттерін жетілдіру және мал өсірудегі ұлттық дәстүрді ғылыммен ұштастыру жолдары жан-жақты талқыланды. Басқосуға еліміздің түкпір-түкпірінен жылқы шаруашылықтарының басшылары, селекционер-ғалымдар, ветеринария мамандары, сала жанашырлары көптеп жиналды.
Семинардың практикалық бөлімінде қонақтар шаруашылықтағы малдың күзгі күйін жақыннан көріп, табынды жылқы шаруашылығын жүргізудің ғылыми-тәжірибелік негіздерін талқылады. Шара барысында «Мұғалжар» тұқымы мен оның негізінде қалыптасқан «Қожамберді» типінің сыртқы бітімі (экстерьері) таныстырылып, малдың бойы мен салмағы тікелей өлшеп көрсетілді. Көзбен көріп, саралау жұмыстары кезінде зауыттың көпжылдық сұрыптау нәтижесі — жылқылардың тұрақты түрде 540–560 келі тартатын тұрпаты мен мықты породалық қасиеттері паш етілді.
Өнімді жылқы тұқымдарының Республикалық палатасының жетекшісі, Ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты, белгілі ғалым-жылқытанушы Дәурен Сыдықовтың айтуынша, еліміздегі асыл тұқымды жылқылардың үлесі тым аз. Ал «Шолақ еспе» зауыты дәл осы бағытта өнімді еңбек етіп келе жатқан еліміздегі іргелі шаруашылықтардың бірі. Зауыттың жұмысы отандық селекция мен генетика ғылымына негізделген. Соның нәтижесінде қазіргі уақытта мұндағы жылқы саны 4 мыңнан асып жығылады. Ғалым семинарды өткізудегі негізгі мақсат – осындай озық шаруашылықтың тәжірибесін өзге өңірлерге үлгі ете отырып, отандық селекциялық-асылдандыру жұмыстарын жаңа деңгейге көтеру екенін атап өтті.
Шаруашылық иесі Мұрат Қожамбердиннің айтуынша, жылқы тұқымын асылдандыру жұмыстары шаруашылықта ұзақ жылдар бойы жүйелі түрде жүргізіліп келеді.
«Бұл істің іргесін әкем алғашында «Маупас» және «Мескер» желілерінен бастаған еді. Кейін біз бұл бағытты жалғастырып, «Мерген», «Миман», «Майбас» және «Сарайғыр» атауларымен белгілі мықты айғырлардың тұқымын өсіруді қолға алдық. Қыстың қатаң, аязды жағдайына төзімді асыл тұқымды жылқыларымыз бүгінде еліміздің түкпір-түкпіріне таралып жатыр», – дейді зауыт басшысы.
Шаруашылықта сұрыптау жұмыстарына ерекше мән беріледі. Мұнда әр жылқының тегі мен ұрпақтық ерекшеліктері мұқият зерттеліп, үйірге қай айғырды салу керектігі жан-жақты сараланады. Іріктеу талаптары да өте қатаң: болашақ айғырларды үйірге қоспай тұрып, құнан кезінде салмағы 450 келіге жеткендерін ғана таңдап алады.
Осындай ауқымды жұмыстың нәтижесінде 1991 жылы жылқылар «Сарыарқа типі» деген атаумен сынақтан өтіп, кейіннен дербес «Қожамберді» типі қалыптасты. Бастапқыда аналық жылқылардың тірідей салмағы 330 келі, ал айғырлардікі 400–420 келі шамасында болса, жүйелі селекцияның арқасында бұл көрсеткіш бүгіндері тұрақты түрде 540–560 келіге дейін жеткен. Бұл ретте Мұрат Қожамбердин ендігі басты мақсат – осы салмақ пен сапалық қасиеттерді сақтай отырып, отандық типті еліміздің барлық өңіріне кеңінен тарату екендігін тілге тиек етті.
Жиынның ең маңызды әрі стратегиялық жаңалықтарының бірі — «Орталық Қазақстанның табынды жылқы шаруашылығы қауымдастығын» құру бастамасының көтерілуі болды. Жаңа ұйым өңірдегі барлық жылқы өсіруші шаруалардың басын қосып, селекциялық жұмыстарды бірлесе үйлестіруге, сондай-ақ асыл тұқымды малдың құнды генетикалық әлеуетін сақтап қалуға сеп болмақ.
Материал авторы: Бахтияр Хамит.
